Jak powinien wyglądać nowy model finansowania polskiej nauki? To główny temat debaty z udziałem przedstawicieli Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz rektorów szkół wyższych, która współorganizowała PWr podczas pierwszego dnia Forum Ekonomicznego w Karpaczu.

W panelu „Nauka jako inwestycja strategiczna państwa. Jaki kontrakt finansowy dla polskich uczelni?” udział wzięli wiceminister nauki prof. Maria Mrówczyńska oraz rektorzy Politechniki Wrocławskiej (prof. Arkadiusz Wójs), Uniwersytetu Warszawskiego (prof. Alojzy Z. Nowak), Uniwersytetu Jagiellońskiego (prof. Piotr Jedynak) i Politechniki Śląskiej (prof. Marek Pawełczyk).

W trakcie rozmowy poruszono m.in. kwestie nakładów na naukę oraz modelu finansowania nauki, który powinien obowiązywać w Polsce.

Problem dystrybucji środków i wyzwania systemowe

Prof. Mrówczyńska podkreśliła, że są to zagadnienia wieloaspektowe, w których najistotniejszą rolę odgrywa właśnie sposób dystrybucji środków.

– Trzeba pamiętać, że pod pojęciem finansowania nauki w dużej mierze kryje się finansowanie kształcenia studentów na uczelniach publicznych. To właśnie na ten cel przeznaczana jest większa część budżetu państwa. Z kolei na bezpośrednie prowadzenie badań naukowych przez instytucje takie jak instytuty Polskiej Akademii Nauk, instytuty badawcze czy Sieć Badawczą Łukasiewicz przeznacza się mniejsze kwoty – mówiła wiceminister.

Dodała, że chociaż w ostatnich latach budżet na szkolnictwo wyższe znacząco wzrósł, to środki te muszą pokryć nie tylko dydaktykę, ale również utrzymanie infrastruktury badawczej, a także koszty umożliwiające polskim zespołom badawczym rozwój za granicą i korzystanie z międzynarodowych struktur badawczych, których Polska jest płatnym beneficjentem.

– Największym problemem jest to, jak dystrybuowane są te środki. W systemie opartym na konkursach zawsze pojawia się grupa osób i projektów, które nie otrzymają finansowania na badania lub utrzymanie infrastruktury. Obecny podział środków nie zapewnia wszystkim podmiotom optymalnych warunków do funkcjonowania – zaznaczyła prof. Mrówczyńska.

Zwróciła także uwagę na fakt, że chociaż uczelnie publiczne są utrzymywane bezpośrednio z budżetu państwa, to jednak mają one również możliwość pozyskiwania dodatkowych, zewnętrznych środków finansowych – na przykład w ramach dodatkowych prac zleconych lub poprzez prowadzenie odpłatnych usług edukacyjnych.

Rola subwencji w utrzymaniu jakości badań

Zdaniem prof. Arkadiusza Wójsa subwencja, która stanowi większość przychodów uczelni, powinna przede wszystkim pokrywać koszty stałe oraz pensje, zapewniając gotowość instytucji do kształcenia i prowadzenia działalności naukowej.

– Choć w ostatnich latach nastąpił znaczący wzrost tych środków, to wiele uniwersytetów wciąż nie jest w stanie w pełni pokryć swoich kosztów i zachować równowagi finansowej. Uczelnie techniczne znajdują się w nieco lepszej sytuacji ze względu na wyższe dodatkowe środki finansowe – mówił rektor PWr. – Na ostateczny kształt subwencji wpływa specyfika poszczególnych profili kształcenia, ponieważ uczelnie medyczne czy techniczne mierzą się z odmienną kosztochłonnością, co jest uwzględniane w ramach przyznawanych środków – dodał.

Prof. Wójs podkreślił, że wyzwaniem pozostaje jednak powiązanie subwencji z rzeczywistą jakością pracy naukowej. W obliczu ograniczonych funduszy, gdzie każda złotówka ma znaczenie, relatywnie mały udział komponentu jakościowego w subwencji bazowej nakłada ogromną odpowiedzialność na system grantowy oraz inne kanały projakościowe.

– To na nich spoczywa kluczowe zadanie umożliwienia jednostkom dążącym do prowadzenia nauki na poziomie światowym, utrzymania swojej zdolności do badań – zaznaczył.

W swoim wystąpieniu prof. Alojzy Z. Nowak zaproponował stworzenie w Polsce tzw. „kapitału żelaznego”, czyli bezpiecznego funduszu inwestycyjnego, który zapewniłby szkołom wyższym niezależność finansową. To rozwiązanie zakłada pozyskanie środków nie w gotówce, lecz poprzez emisję obligacji oraz zmiany ustawowe umożliwiające uczelniom aktywne inwestowanie.

– Mimo dobrej współpracy i pełnego zrozumienia ze strony ministerstwa, jasne jest, że budżet państwa w perspektywie najbliższych 10, 20 czy 30 lat nie będzie w stanie samodzielnie zapewnić polskim uczelniom środków pozwalających na wejście do pierwszej pięćdziesiątki uniwersytetów amerykańskich i setki najlepszych uczelni świata – mówił rektor Uniwersytetu Warszawskiego. – Polskie uczelnie nie mogą więc biernie czekać i muszą podjąć samodzielne działania finansowe, które umożliwiłyby polskiej nauce skuteczną rywalizację z najlepszymi uniwersytetami na świecie poprzez budowę stabilnego zaplecza kapitałowego – dodał.

Konieczność koncentracji funduszy

Analizując koncepcję „kapitału żelaznego”, prof. Piotr Jedynak zwrócił uwagę na opór ze strony Ministerstwa Finansów wobec emisji długoterminowych obligacji państwowych, co uniemożliwia szybkie wdrożenie innowacyjnych modeli budżetowych.

– W takiej sytuacji tak naprawdę trzeba finansować najlepsze uczelnie. To znaczy, finansowanie bazowe powinno być dla wszystkich szkół wyższych, ale finansowanie strategiczne wymaga koncentracji wokół tych uczelni, które mają potencjał dobrego wykorzystania tych funduszy – wyjaśnił rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Prof. Wójs dodał, że polskie uczelnie dysponują ogromnym potencjałem intelektualnym, który jest obecnie niedoszacowany i wydaje się niewystarczająco wykorzystywany przez państwo.

– W przeszłości w uczelnie zainwestowano ogromne pieniądze, dysponujemy ogromnym majątkiem, więc chyba nieuzasadnione jest, że subwencja czy system grantowy są tak niskie. Mam nadzieję, że ten „kapitał żelazny” powstanie i jednocześnie przyczyni się do koncentracji pieniędzy na tych uczelniach, które są kluczowe we wspieraniu naszego kraju w rozwoju ważnych technologii, myśli i koncepcji – dodał rektor PWr.

Model dwufilarowy i mobilizacja w pozyskiwaniu grantów UE

Prof. Mrówczyńska przyznała, że konieczne jest utworzenie dwufilarowego modelu budżetowego dla nauki, w którym państwowa subwencja zapewnia godne płace, a środki zewnętrzne napędzają rozwój. Zwróciła też uwagę, że obecnie Polska zmaga się z problemem niskiego poziomu odzyskiwania składek wpłacanych do programu Horyzont Europa, co budzi zastrzeżenia resortu finansów.

– Choć polskie uczelnie radzą sobie lepiej niż w ubiegłych latach, ich skuteczność w pozyskiwaniu międzynarodowych grantów wciąż jest uznawana za niewystarczającą. Kluczowym wyzwaniem pozostaje zatem zwiększenie motywacji kadr akademickich do budowania silnych zespołów badawczych i aktywnego sięgania po europejskie źródła finansowania. Taka strategia ma na celu nie tylko poprawę kondycji uczelni, ale również umocnienie pozycji kraju na naukowej mapie Europy – dodała wiceminister.

Zapraszamy na nasze stoisko

Przez cały czas trwania Forum działa stoisko Politechniki Wrocławskiej. W strefie „Dolny Śląsk, strefa możliwości” można zobaczyć m.in. najnowszy elektryczny bolid zespołu PWr Racing Team, łazika marsjańskiego zbudowanego przez studentów z Koła Naukowego Robotyków KoNaR oraz porozmawiać z przedstawicielami uczelni o badaniach, nowych technologiach i współpracy z biznesem.

mic