Im więcej ekologicznych deklaracji publikuje firma, tym poważniej traktuje ochronę środowiska? Niekoniecznie. Naukowcy  PWr połączyli duże modele językowe z logiką rozmytą, by oceniać jakość deklaracji dotyczących opakowań. Swoją metodę przetestowali na raportach 11 wiodących firm e-commerce z całego świata.

Za rozwiązaniem stoją dr inż. Wojciech Lorkiewicz z Wydziału Informatyki i Telekomunikacji oraz dr hab. inż. Adam Wasilewski, prof. uczelni z Wydziału Zarządzania. Wyniki badań opisali w artykule, który ukazał się właśnie w czasopiśmie „Applied Soft Computing”.

Opracowany przez nich system nie sprawdza, czy firmy rzeczywiście zrealizowały opisane działania ani jaki był ich faktyczny wpływ na środowisko. Ocenia natomiast sposób raportowania, jego konkretność, weryfikowalność i znaczenie składanych deklaracji. To pozwala wychwycić treści noszące znamiona greenwashingu.

Ekologiczne deklaracje pod lupą

Tylko w 2022 r. branża e-commerce wygenerowała około 1,76 mld kg plastikowych opakowań. Pod presją konsumentów, inwestorów i regulatorów firmy coraz szerzej opisują swoje działania środowiskowe w raportach ESG (Environmental, Social, and Governance).

Dokumenty te bywają jednak obszerne, niejednolite i pełne jakościowych opisów, zapowiedzi oraz marketingowych sformułowań. Ich rzetelne porównanie jest trudne nawet dla ekspertów.

– Za greenwashing uważa się sformułowania bardzo ogólne, nieprecyzyjne czy wieloznaczne. Dlatego dużą wagę położyliśmy na identyfikację mierzalnych wskaźników, choć nie można wykluczyć, że także same wartości mogą podlegać manipulacji lub kreatywnemu „ulepszaniu” – zaznacza prof. Adam Wasilewski z Wydziału Zarządzania.

Nie wystarczy znaleźć odpowiednie słowa

Zdjęcie ilustracyjne. Mat. Adobe Stock.

Badacze skupili się za na cyrkularności opakowań, czyli ich projektowaniu i wykorzystywaniu w sposób umożliwiający ponowne użycie lub recykling. Zdefiniowali dziewięć kategorii działań: od zmian w sposobie funkcjonowania firmy, przez ograniczanie plastiku, po projektowanie opakowań z myślą o recyklingu. Do tych kategorii przyporządkowywane były pojedyncze deklaracje znalezione w raportach.

– Przeanalizowaliśmy charakter każdego stwierdzenia: czy zawierało elementy mierzalne, czy miało charakter jakościowy czy ilościowy oraz czy było precyzyjne – tłumaczy dr inż. Wojciech Lorkiewicz z Wydziału Informatyki i Telekomunikacji. – Wyznaczaliśmy także znaczenie deklaracji w kontekście hierarchii sposobów postępowania z odpadami. Na podstawie tak przygotowanego opisu działań i automatycznej analizy tekstu raportu przez duży model językowy mogliśmy wyznaczyć ranking PCCS – dodaje.

Dwa etapy i jeden wskaźnik

Opracowana przez naukowców Politechniki Wrocławskiej metoda opiera się na inteligencji hybrydowej, czyli połączeniu dwóch różnych sposobów analizy danych. 

Najpierw duży model językowy (LLM) wyszukuje w nieuporządkowanym tekście raportu deklaracje odnoszące się do opakowań. Badacze porównali pod tym względem narzędzia oparte na modelach Gemini, ChatGPT, Grok i Sonnet.

Później każda zidentyfikowana deklaracja trafia do systemu wnioskowania rozmytego (FIS – Fuzzy Inference System). Pozwala on uwzględnić niejednoznaczność języka i ocenić stwierdzenie m.in. pod względem precyzji, weryfikowalności oraz znaczenia w gospodarce o obiegu zamkniętym.

Z tych ocen powstaje Packaging Circularity Commitment Score (PCCS), czyli ilościowy i możliwy do prześledzenia wskaźnik deklarowanego zaangażowania firmy w zarządzanie opakowaniami.

Testy pokazały, że modele LLM z dużą precyzją rozpoznawały właściwe deklaracje, ale nie znajdowały wszystkich. Dlatego przy tworzeniu kompletnego zbioru danych nadal potrzebny jest nadzór człowieka.

Więcej obietnic nie oznacza lepszego wyniku

Zdjęcie ilustracyjne. Mat. Adobe Stock.

Zastosowanie metody do raportów 11 wiodących firm e-commerce pokazało duże różnice w sposobie przedstawiania zobowiązań środowiskowych.

Dla przykładu w latach 2022-2023 koreański Coupang zwiększył swój wynik PCCS o 44,7 proc., choć jednocześnie ograniczył liczbę publikowanych deklaracji dotyczących opakowań. Z kolei liczba deklaracji Alibaby wzrosła o 61,2 proc., ale wynik PCCS firmy spadł o 25,7 proc.

To dobra ilustracja podstawowego wniosku z badań: sama liczba prośrodowiskowych stwierdzeń nie przesądza o jakości raportowania. Porównanie nie jest jednak oceną rzeczywistego wpływu przedsiębiorstw na środowisko.

– Przed rozpoczęciem prac mieliśmy wątpliwości, jak zostanie odebrane przedstawienie rankingu rzeczywistych firm. Zdecydowaliśmy się jednak ograniczyć analizę do wąskiego aspektu ich działalności, czyli zarządzania opakowaniami – wyjaśnia dr inż. Wojciech Lorkiewicz. – Naszym głównym celem nie było porównanie konkretnych przedsiębiorstw, ale przedstawienie metodyki i jej podstawowa weryfikacja

PCCS dla konsumentów?

Zaproponowana metoda nie musi ograniczać się do e-commerce. Po odpowiednim dostosowaniu mogłaby zostać wykorzystana także w innych branżach, np. modowej lub spożywczej. Na razie PCCS pozostaje przykładem badawczego zastosowania inteligencji hybrydowej, a nie publicznym rankingiem przeznaczonym dla klientów.

– Zaproponowane ramy mają charakter ogólny i mogą być wykorzystywane w różnych obszarach biznesowych. Wymagałyby jednak adaptacji i weryfikacji w konkretnym kontekście, zwłaszcza że raporty ESG różnią się w zależności od specyfiki branży oraz wielkości firm. Idea uniwersalnego wskaźnika PCCS dla konsumentów wydaje się interesującym kierunkiem dalszych prac, ale wymagałaby wyjścia poza branżę e-commerce i raporty największych przedsiębiorstw – mówi prof. Adam Wasilewski.

Naukowcy PWr prowadzą już wstępne prace nad rozszerzeniem swojego podejścia o wieloetapową weryfikację deklaracji identyfikowanych w raportach ESG. Badania te obejmują również inne zagadnienia, m.in. wzmacnianie kompetencji cyfrowych.

Lorkiewicz W. A., Wasilewski A. „A hybrid intelligence approach for assessing packaging sustainability claims in e-commerce”. Applied Soft Computing. 2026, vol. 201, Part B, art. 115504, s. 1–20.